Vì sao ‘giang hồ mạng’ vẫn liên tiếp xuất hiện dù nhiều người đã vào tù?

Khá “Bảnh”, Phú Lê, Quang “Rambo”… từng bị bắt; mới nhất Khánh Sky, Hồ Văn Khoa, Vua Quạt tiếp tục bị khởi tố, song những “giang hồ mạng” mới vẫn xuất hiện.

“Cùng lắm là đi tù, sao phải sợ”, Khánh Sky (Nguyễn Văn Hợi, 34 tuổi) nói khi cùng Hồ Văn Khoa và một số người tìm đến xưởng của Vua Quạt ở Bắc Ninh để livestream ngày 29/7.

Khi ấy, cuộc “đấu khẩu” trên mạng đã kéo dài nhiều ngày, từ chửi bới, thách thức đến tìm nhau ngoài đời. Khánh sau này thừa nhận với công an rằng càng chửi bới càng nhiều lượt xem, càng đông người theo dõi nên càng livestream, chửi nhiều.

Hơn một tuần sau, cả ba người trong cuộc lần lượt bị khởi tố. Khánh bị điều tra về hai tội Gây rối trật tự công cộng và Lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; Khoa bị cáo buộc tội Gây rối trật tự công cộng; Trần Đình Tiệp (Vua Quạt) tội Lợi dụng các quyền tự do dân chủ…

Nhưng Khánh Sky, Hồ Văn Khoa hay Vua Quạt không phải những cái tên đầu tiên nổi lên bằng hình ảnh “anh chị”, phát ngôn gây sốc trên mạng rồi vướng vòng lao lý. Trước họ, Khá “Bảnh” đang chấp hành án 10 năm 6 tháng tù; Phú Lê, Quang “Rambo”… cũng từng bị xử lý hình sự.

Người trước đi tù, người sau vẫn xuất hiện. Hậu quả đã hiện hữu nhưng cách nổi tiếng bằng chửi bới, thách thức và thể hiện “số má” trên mạng vẫn có người lựa chọn.

Vì sao biết hậu quả vẫn làm?

Dưới góc nhìn tâm lý tội phạm, Tiến sĩ, thượng tá Nguyễn Quỳnh Anh, giảng viên Trường Đại học An ninh nhân dân, cho rằng hiện tượng “giang hồ mạng” chịu tác động đồng thời từ môi trường mạng xã hội, tâm lý cá nhân và nhu cầu khẳng định bản thân.

Theo ông, mạng xã hội đã rút ngắn đáng kể con đường trở nên nổi tiếng. Một người gần như vô danh có thể trở thành tâm điểm nếu tạo ra nội dung khác biệt, gây sốc hoặc tranh cãi.

Khi sự chú ý có thể chuyển thành người theo dõi, lượt xem, sức ảnh hưởng và lợi ích kinh tế, một số người coi đây là con đường nhanh để tạo vị thế. Thay vì gây dựng hình ảnh bằng năng lực, tri thức hoặc giá trị tích cực, họ chọn vỏ bọc “đàn anh”, bất cần, không sợ ai, sẵn sàng thách thức người khác.

Ngoài ra, phía sau những hình ảnh, phát ngôn gây sốc của “giang hồ mạng” không chỉ là sự chú ý mà còn có thể là tiền từ lượt xem, tương tác. Có thời điểm, Khá “Bảnh” thu hơn 400 triệu đồng mỗi tháng từ các video trên YouTube.

“Lượt thích, bình luận, chia sẻ có thể trở thành một dạng phần thưởng. Khi một phát ngôn gây hấn nhận được nhiều tương tác, người tạo nội dung có xu hướng tiếp tục đẩy giới hạn để duy trì sự chú ý”, thượng tá Quỳnh Anh nói.

Từ những phát ngôn gây tranh cãi, họ có thể chuyển sang công kích, thách thức, hẹn gặp hoặc ghi hình những hành vi mạnh hơn. Nội dung càng sốc càng nhiều tương tác, càng được chú ý lại càng có động lực tiếp tục gây sốc, tạo thành vòng lặp.

Điều này cũng thể hiện trong lời khai “càng chửi càng nhiều view” của Khánh Sky.

Nhưng việc những người đi trước từng bị xử lý vẫn không khiến hiện tượng chấm dứt.

Thượng tá Quỳnh Anh cho rằng một yếu tố khác là tâm lý bắt chước. Khi chứng kiến một người gần như vô danh nhanh chóng nổi tiếng nhờ nội dung gây tranh cãi, người khác dễ hình thành suy nghĩ “họ làm được thì mình cũng có thể”.

Sự tung hô thiếu chọn lọc từ một bộ phận người xem cũng có thể vô tình tiếp sức cho hành vi lệch chuẩn. Khi nội dung gây sốc tiếp tục được chú ý, người tạo nội dung càng có động lực đẩy giới hạn; càng đẩy giới hạn, họ càng nhận thêm tương tác và vòng lặp tiếp tục.

Khi ‘vai giang hồ’ bước ra đời thật

Vụ Khánh Sky – Hồ Văn Khoa – Vua Quạt cho thấy xung đột không dừng trên màn hình.

Sau những màn livestream chửi bới, thách thức, ngày 29/7 Khánh cùng Khoa và một số người tìm đến xưởng của Vua Quạt tại Bắc Ninh. Tại đây, Khánh tiếp tục livestream, chửi bới, đe dọa và thách thức.

Với Khoa, đây không phải lần đầu một mâu thuẫn với “giang hồ mạng” chuyển thành hành động ngoài đời. Năm 2021, do mâu thuẫn với Dương Minh Tuyền, Khoa mang súng cùng đồng bọn từ Hà Nội đến Hải Dương, bắn ba phát vào ôtô của Tuyền, làm hư hỏng xe. Khoa sau đó bị tuyên 39 tháng tù.

Thượng tá Quỳnh Anh cho rằng một người duy trì hình tượng “giang hồ” trong thời gian dài có thể dần không còn coi đó đơn thuần là một vai diễn.

Khi thường xuyên xuất hiện với hình ảnh mạnh mẽ, sẵn sàng thách thức người khác và tuyên bố mình “có số má”, họ đồng thời tự đặt mình dưới sự quan sát của cộng đồng mạng.

Nếu bị thách thức công khai, người này có thể xuất hiện nhu cầu chứng minh điều mình từng thể hiện là thật, lo bị coi là “nói mà không làm”, mất hình ảnh hoặc người theo dõi. Một mâu thuẫn vốn có thể kết thúc bằng việc bỏ qua vì thế có thể chuyển thành khẩu chiến công khai, hẹn gặp rồi đối đầu ngoài đời.

Tuy nhiên, ông Quỳnh Anh lưu ý đây không phải quy luật tất yếu. Không phải mọi tranh cãi trên mạng đều dẫn tới xung đột ngoài đời và không thể mặc định một người xây dựng hình ảnh “giang hồ” sẽ phạm pháp.

Ranh giới nào đưa ‘giang hồ mạng’ vào vòng pháp luật?

Theo Thạc sĩ, luật sư Trần Hoàng Hải Phong, Giám đốc Công ty Luật TNHH TVL, “giang hồ mạng” không phải khái niệm pháp lý.

Một người không bị xử lý chỉ vì sử dụng biệt danh, xăm trổ, ăn mặc bặm trợn hoặc xây dựng hình ảnh “giang hồ”. Việc thể hiện một nhân vật như vậy trong phim, web-drama hay nội dung giải trí có kịch bản, mang tính hư cấu cũng không đồng nghĩa với vi phạm pháp luật.

“Ranh giới không nằm ở việc một người có chất giang hồ hay không, mà nằm ở hành vi thực tế đã thực hiện”, luật sư Phong nói.

Tranh cãi hay bất đồng trên mạng chưa đương nhiên là hành vi phạm tội. Nhưng khi việc sử dụng mạng xã hội gắn với vu khống, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, đe dọa, kích động bạo lực hoặc những hành vi khác đủ dấu hiệu vi phạm, trách nhiệm pháp lý có thể phát sinh.

Tùy tính chất, mức độ và các yếu tố cấu thành, người thực hiện có thể bị xem xét về các tội Làm nhục người khác, Vu khống, Đe dọa giết người hoặc tội danh tương ứng khác.

Khi xung đột từ mạng chuyển ra ngoài đời và có nhiều người tham gia, trách nhiệm của từng người được xác định theo hành vi, vai trò cụ thể.

Theo luật sư Phong, mạng xã hội không phải “vùng xám” nằm ngoài pháp luật. Khi hành vi trên mạng vượt khỏi phạm vi thể hiện cá nhân và xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác hoặc trật tự xã hội, người thực hiện có thể phải chịu trách nhiệm pháp lý tương ứng.

Với Khánh Sky, Hồ Văn Khoa và Vua Quạt, trách nhiệm cụ thể của từng người đang tiếp tục được cơ quan tố tụng làm rõ.

Còn dưới góc nhìn tâm lý tội phạm, thượng tá Quỳnh Anh cho rằng khi nội dung gây sốc tiếp tục nhận được sự chú ý, người tạo nội dung có thêm động lực đẩy giới hạn; người khác nhìn thấy cách thức ấy đem lại sự nổi tiếng có thể nảy sinh tâm lý bắt chước.

“Vòng lặp này là một trong những nguyên nhân khiến hiện tượng giang hồ mạng tiếp tục xuất hiện”, ông Quỳnh Anh nói.

Phạm Hải